واکسن‌ها چگونه عمل می‌کنند؟

4 دقیقه مطالعه

واکسن‌ها یکی از بزرگترین دستاوردهای بهداشت عمومی هستند که سالانه جان میلیون‌ها نفر را با آماده‌سازی سیستم ایمنی برای مبارزه با عفونت‌ها، بدون ایجاد بیماری، نجات می‌دهند [1]. آن‌ها با آموزش دادن به بدن برای شناسایی و خنثی کردن عوامل بیماری‌زا مانند ویروس‌ها و باکتری‌ها به روشی ایمن، عمل می‌کنند [2].

سیستم ایمنی به زبان ساده

بدن ما دارای موانع طبیعی مانند پوست، مخاط‌ها و مژه‌های بینی است که خطر ورود میکروب‌ها را کاهش می‌دهند. هنگامی که یک عامل بیماری‌زا حمله می‌کند، سیستم ایمنی دفاع را فعال کرده و آنتی‌بادی‌ها تولید می‌کند – مانند «سربازانی» که مهاجم را شناسایی کرده و با آن مبارزه می‌کنند – و همچنین سلول‌های حافظه‌ای که «به یاد می‌آورند» چگونه در آینده دفاع کنند [3]. واکسن‌ها دقیقاً از همین مکانیسم بهره می‌برند و یک پاسخ ایمنی خاص را بدون ایجاد بیماری واقعی تحریک می‌کنند [2].

پس از تزریق واکسن در بدن چه اتفاقی می‌افتد؟

پس از تجویز، واکسن یک آنتی‌ژن را وارد می‌کند – بخشی تضعیف شده، غیرفعال شده یا دستورالعمل‌هایی برای تولید پروتئینی از عامل بیماری‌زا. این امر باعث ایجاد یک پاسخ ایمنی می‌شود: سیستم ایمنی آنتی‌بادی‌ها و سلول‌های حافظه تولید می‌کند و بدن را آماده می‌کند تا در مواجهه‌های آینده، عامل بیماری‌زای واقعی را سریع‌تر و مؤثرتر شناسایی کرده و با آن مبارزه کند [1]. واکسن باعث بیماری نمی‌شود، بلکه فقط به بدن یاد می‌دهد که چگونه دفاع کند [2]. برخی از واکسن‌ها برای ایجاد آنتی‌بادی‌های طولانی‌مدت و تقویت حافظه ایمنی، به چندین دوز با فواصل هفته‌ها یا ماه‌ها نیاز دارند [1].

انواع اصلی واکسن‌ها و تفاوت‌های آن‌ها

تکنولوژی‌های مختلفی برای ساخت واکسن وجود دارد که هر کدام روش اثرگذاری خاص خود را دارند:

• واکسن‌های ویروس غیرفعال: از عامل بیماری‌زای مرده یا غیرفعال شده استفاده می‌کنند. آن‌ها بخش‌هایی از عامل بیماری‌زا را ارائه می‌دهند تا سیستم ایمنی یاد بگیرد آن را بدون خطر عفونت شناسایی کند [1].

• واکسن‌های mRNA: دستورالعمل‌های ژنتیکی (RNA پیام‌رسان) را فراهم می‌کنند تا سلول‌های بدن به طور موقت پروتئینی از ویروس، مانند پروتئین اسپایک SARS-CoV-2، تولید کنند. این کار پاسخ ایمنی را بدون استفاده از ویروس زنده فعال می‌کند [4].

• واکسن‌های وکتور ویروسی: از یک ویروس تغییریافته و بی‌ضرر به عنوان «حامل» برای انتقال دستورالعمل‌های ژنتیکی عامل بیماری‌زای هدف استفاده می‌کنند. وکتور وارد سلول‌ها شده و باعث می‌شود آن‌ها پروتئین آنتی‌ژنی تولید کنند و در نتیجه ایمنی ایجاد شود [4].

انواع دیگر شامل ویروس‌های تضعیف شده است، اما اصل مشترک همه آن‌ها فعال کردن سیستم ایمنی برای محافظت در برابر عفونت‌ها است [5].

عوارض جانبی: چه انتظاری داشته باشیم و چقدر رایج هستند؟

بله، واکسن‌ها می‌توانند عوارض جانبی داشته باشند که معمولاً خفیف هستند و نشان می‌دهند که بدن در حال واکنش و ایجاد دفاع است. رایج‌ترین آن‌ها شامل درد در محل تزریق، تب خفیف، خستگی و سردرد است. عوارض شدید بسیار نادر هستند و توسط سیستم‌های نظارتی به شدت رصد می‌شوند [3]. سازمان بهداشت جهانی تخمین می‌زند که واکسن‌ها سالانه بین ۲ تا ۳ میلیون جان را نجات می‌دهند و مزایای آن‌ها بسیار بیشتر از خطرات است [3].

واکسن‌ها پیش از تأیید چگونه آزمایش می‌شوند؟

واکسن‌ها پیش از آنکه به عموم مردم برسند، مراحل سخت‌گیرانه‌ی آزمایشات بالینی را می‌گذرانند که ایمنی، اثربخشی و کیفیت آن‌ها را ارزیابی می‌کند. این آزمایش‌ها شامل هزاران داوطلب است و توسط سازمان‌های نظارتی، مانند Anvisa در برزیل یا معادل‌های بین‌المللی آن، نظارت می‌شوند. تنها پس از اثبات علمی است که تأییدیه استفاده را دریافت می‌کنند [6]. نظارت حتی پس از تأیید نیز برای شناسایی هرگونه عارضه نادر ادامه می‌یابد.

ایمنی گله چیست و چرا اهمیت دارد؟

ایمنی گله زمانی رخ می‌دهد که بخش بزرگی از جمعیت واکسینه شده باشند، که این امر باعث کاهش گردش عامل بیماری‌زا شده و به‌طور غیرمستقیم از کسانی که نمی‌توانند واکسینه شوند، مانند نوزادان یا افراد با شرایط سلامتی خاص، محافظت می‌کند. این موضوع اهمیت دارد زیرا از شیوع بیماری‌ها جلوگیری کرده و کل جوامع را، به‌ویژه در برابر بیماری‌های بسیار مسری، محافظت می‌کند [1].

نتیجه‌گیری

واکسن‌ها سیستم ایمنی بدن را فعال می‌کنند تا به‌طور ایمن و مؤثر در برابر عفونت‌ها و بیماری‌ها محافظت کنند [5]. آن‌ها حافظه ایمنی ایجاد می‌کنند که به پیشگیری از بیماری‌ها کمک می‌کند و یکی از مهم‌ترین ابزارهای سلامت عمومی به شمار می‌روند [7]. به‌روز نگه داشتن تقویم واکسیناسیون و جستجوی اطلاعات در منابع قابل اعتماد مانند وزارت بهداشت، WHO و PAHO برای محافظت از خود و دیگران ضروری است [8]. واکسینه شدن، اقدامی برای مراقبت جمعی است.