آتشفشان‌ها چگونه شکل می‌گیرند؟

3 دقیقه مطالعه

آتشفشان‌ها ساختارهای زمین‌شناسی هستند که از طریق آن‌ها ماگما از اعماق زمین به بالا می‌آید. آن‌ها عمدتاً در مرزهای صفحات تکتونیکی در نتیجه حرکت آن‌ها شکل می‌گیرند، اگرچه پدیده‌هایی به نام نقاط داغ نیز وجود دارند که در آن‌ها ماگما بدون تعامل بین صفحات به سطح می‌رسد [1].

مکانیسم‌های اصلی شکل‌گیری

۱. مرزهای واگرا (صفحاتی که از هم دور می‌شوند)

در پشته‌های میان‌اقیانوسی، صفحات تکتونیکی از یکدیگر فاصله می‌گیرند. پوسته کشیده و نازک شده و ناحیه‌ای ضعیف ایجاد می‌کند که از طریق آن ماگما تحت تأثیر جریان‌های همرفت گوشته به بالا صعود می‌کند. این ماگما منجمد شده و پوسته اقیانوسی جدیدی ایجاد می‌کند و آتشفشان‌هایی را در طول پشته می‌سازد [2].

۲. مرزهای همگرا (مناطق فرورانش)

زمانی که یک صفحه اقیانوسی به زیر صفحه دیگر (قاره‌ای یا اقیانوسی) می‌رود، مواد صفحه فرورانده هنگام پایین رفتن در گوشته گرم شده و به طور جزئی ذوب می‌شوند. این ماگما که چگالی کمتری نسبت به سنگ‌های اطراف دارد، از میان پوسته بالا می‌رود و زنجیره‌های آتشفشانی را در لبه صفحه بالایی ایجاد می‌کند، همان‌طور که در حلقه آتش اقیانوس آرام اتفاق می‌افتد [3].

۳. نقاط داغ (hotspots)

این‌ها ستون‌هایی از مواد داغ هستند که از اعماق گوشته بالا می‌آیند و صفحه تکتونیکی را که روی آن‌ها حرکت می‌کند، سوراخ می‌کنند. با حرکت صفحه، زنجیره‌ای از آتشفشان‌ها با سنین متفاوت شکل می‌گیرد، مانند مجمع‌الجزایر هاوایی [4].

از ماگما تا ساختار آتشفشانی

ماگما از طریق مجراها و تالارهای ماگمایی بالا می‌آید و لایه‌های سنگی را جابجا کرده و تغییر شکل می‌دهد. هنگامی که از طریق یک دهانه فورانی به سطح می‌رسد، به صورت گدازه، خاکستر و گاز فوران می‌کند. تجمع متوالی این مواد در اطراف منطقه خروج، بدنه آتشفشانی را می‌سازد که بسته به نوع فوران و ویسکوزیته گدازه، می‌تواند به شکل مخروط، سپر یا سایر ریخت‌شناسی‌ها باشد [5].

انواع آتشفشان‌ها بر اساس شکل‌گیری

• آتشفشان‌های سپری: توسط گدازه‌های بسیار روان (بازالتی) شکل می‌گیرند که مسافت‌های طولانی را طی کرده و شیب‌های ملایمی ایجاد می‌کنند. این نوع آتشفشان‌ها در نقاط داغ و پشته‌های اقیانوسی رایج هستند [6].
• استراتوولکان‌ها (آتشفشان‌های مرکب): نتیجه تناوب فوران‌های انفجاری و جاری، با لایه‌هایی از گدازه، خاکستر و مواد پیروکلاستیک هستند. آن‌ها شیب‌های تندی دارند (مانند کوه فوجی، کوتوپاکسی) [6].

به طور خلاصه، شکل‌گیری آتشفشانی یک فرآیند زمین‌شناسی طولانی است که در آن گرمای داخلی زمین باعث تولید ماگما می‌شود که با صعود و فوران، به تدریج پستی و بلندی‌هایی را می‌سازد که ما آن‌ها را به عنوان آتشفشان می‌شناسیم.