سیستم ایمنی چگونه کار می‌کند؟

5 دقیقه مطالعه

سیستم ایمنی، سیستم دفاع طبیعی بدن است. این سیستم در یک بخش واحد از بدن قرار ندارد؛ بلکه شبکه‌ای از سلول‌ها، مولکول‌ها، بافت‌ها و اندام‌ها است که در مجموع از بدن محافظت می‌کنند. هر یک از این عناصر نقش کلیدی در عملکرد کل سیستم ایمنی ایفا می‌کنند [2].

سیستم ایمنی به دو شاخه تقسیم می‌شود: سیستم ایمنی ذاتی و سیستم ایمنی اکتسابی (یا تطبیقی). سیستم ایمنی ذاتی به عنوان یک دفاع کلی در برابر پاتوژن‌های رایج (هر باکتری، ویروس یا سایر میکروارگانیسم‌های بیماری‌زا) عمل می‌کند، به همین دلیل به عنوان سیستم ایمنی غیر اختصاصی نیز شناخته می‌شود. سیستم ایمنی اکتسابی در برابر تهدیدات خاص عمل می‌کند و یاد می‌گیرد که پاسخ‌های دقیقی را علیه ویروس‌ها یا باکتری‌هایی که بدن قبلاً با آن‌ها در تماس بوده است، فعال کند. اجزای مختلف سیستم ایمنی هر دو نوع محافظت را فراهم می‌کنند [2][3].

موانع فیزیکی و شیمیایی: اولین خط دفاعی

پیش از آنکه یک مهاجم وارد شود، بدن سعی می‌کند با موانعی مانند پوست، مخاط‌ها و مواد شیمیایی (اشک، بزاق، اسید معده) جلوی آن را بگیرد. پوست بزرگترین عضو بدن است و به عنوان یک سد محافظ در برابر پاتوژن‌ها و توکسین‌ها عمل می‌کند. پوست همچنین سلول‌های ایمنی و عروق لنفاوی خاص خود را دارد [2].

ایمنی ذاتی: پاسخ سریع و کلی

اگر میکروبی موفق به ورود شود، ایمنی ذاتی در عرض چند دقیقه یا ساعت عمل می‌کند. این سیستم تفاوتی بین ویروس و باکتری قائل نمی‌شود و صرفاً به هر چیزی که بیگانه به نظر برسد حمله می‌کند. این بخش شامل سلول‌های فاگوسیتیک مانند ماکروفاژها و نوتروفیل‌ها، التهاب و تب است. ماکروفاژها به عنوان «بلعنده‌های بزرگ» سیستم ایمنی شناخته می‌شوند زیرا باکتری‌ها و سایر سلول‌های مضر را بلعیده و نابود می‌کنند. آن‌ها مانند سلول‌های دندریتیک، آنتی‌ژن‌ها را برای شناسایی و نابودی به سایر سلول‌های سیستم ایمنی معرفی می‌کنند [2].

ایمنی تطبیقی: پاسخ کند و تخصصی

فعال شدن این بخش در اولین مواجهه روزها زمان می‌برد، اما بسیار دقیق است و دارای حافظه می‌باشد. لنفوسیت‌های B برای دفاع در برابر سلول‌های مهاجم مضر، آنتی‌بادی ترشح می‌کنند. هر سلول B برای تولید نوع خاصی از آنتی‌بادی برنامه‌ریزی شده است. لنفوسیت‌های T کمکی CD4+ سیگنال‌های کمک را به سایر سلول‌های ایمنی (مانند لنفوسیت‌های T مهاجم CD8+) ارسال می‌کنند تا پاسخ خود را بهتر هدایت کنند. لنفوسیت‌های T سیتوتوکسیک CD8+ روزانه هزاران سلول عفونی‌شده توسط ویروس را نابود می‌کنند. این سلول‌ها همچنین می‌توانند مستقیماً به سلول‌های سرطانی حمله کرده و آن‌ها را نابود کنند [2][1].

بدن چگونه یک پاتوژن را شناسایی می‌کند: آنتی‌ژن‌ها و آنتی‌بادی‌ها

آنتی‌ژن هر ماده‌ای است که سیستم ایمنی آن را بیگانه تلقی کند، که معمولاً پروتئین‌ها یا قندهای روی سطح پاتوژن‌ها هستند. آنتی‌بادی‌ها پروتئین‌هایی هستند که به نشانگرهای خاص (آنتی‌ژن‌ها) در مهاجمان مضر مانند میکروب‌ها، ویروس‌ها یا سلول‌های توموری متصل می‌شوند. آنتی‌بادی‌ها همچنین این سلول‌های مضر را برای حمله و نابودی علامت‌گذاری می‌کنند [2][1].

گلبول‌های سفید (لوکوسیت‌ها) سلول‌های ستاره‌ای هستند. نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها بخشی از ایمنی ذاتی هستند و مهاجمان را می‌بلعند (فاگوسیتوز می‌کنند). لنفوسیت‌ها به ایمنی تطبیقی تعلق دارند: لنفوسیت‌های T سلول‌های عفونی را هماهنگ یا نابود می‌کنند، در حالی که لنفوسیت‌های B آنتی‌بادی تولید می‌کنند. سیتوکین‌ها مولکول‌های پیام‌رسانی هستند که به سلول‌های ایمنی کمک می‌کنند تا پاسخ ایمنی صحیحی را در برابر هر مهاجمی هماهنگ کنند [2][1].

التهاب و بیماری‌های خودایمنی

التهاب پاسخ قابل مشاهده ایمنی ذاتی است: سرخی، گرما، تورم و درد برای رساندن گلبول‌های سفید به محل آسیب‌دیده. هنگامی که سیستم ایمنی به درستی عمل نکند، به گونه‌ای که خودی را با بیگانه اشتباه بگیرد، می‌تواند به بافت‌های خود ارگانیسم حمله کرده و باعث ایجاد اختلالات خودایمنی شود، مانند روماتیسم مفصلی، تیروئیدیت هاشیموتو یا لوپوس اریتماتوز سیستمیک. لنفوسیت‌های T تنظیم‌کننده، نقش کنترل و تعادل را دارند تا تضمین کنند سیستم ایمنی واکنش مبالغه‌آمیزی نشان ندهد. واکنش ایمنی مزمن به عنوان بیماری خودایمنی شناخته می‌شود [2, 4].

آلرژی‌ها: یک خطای شناسایی

آلرژی یک خطای قضاوتی است: سیستم IgE را علیه مواد بی‌ضرر (گرده‌ها، غذاها) تولید می‌کند و مست‌سیت‌هایی را فعال می‌کند که هیستامین آزاد کرده و باعث التهاب می‌شوند. این موضوع با فرضیه بهداشت مرتبط است: در محیط‌های بیش از حد تمیز، شاخه ضد انگل‌ها به سمت موارد بی‌گناه برمی‌گردد [3].

واکسن‌ها و حافظه ایمنی

واکسن‌ها آنتی‌ژن‌ها را بدون ایجاد بیماری شدید معرفی می‌کنند و لنفوسیت‌های B و T را فعال می‌کنند که سلول‌های حافظه ایجاد می‌کنند. اگر پاتژن واقعی وارد شود، پاسخ به دلیل این حافظه، سریع و قوی خواهد بود [2][1].

تأثیر خواب، تغذیه و استرس

۷۰ تا ۸۰ درصد دفاع‌ها در روده زندگی می‌کنند. خواب عمیق باعث افزایش سیتوکین‌ها و فعالیت لنفوسیت‌های T می‌شود؛ کم‌خوابی پاسخ به عفونت‌ها را کاهش می‌دهد. تغذیه‌ای سرشار از فیبر، ویتامین‌ها (C، D، روی) و پروبیوتیک‌ها، میکروبیوتا را تقویت کرده و التهاب مزمن را کاهش می‌دهد. استرس مزمن سطح کورتیزول را بالا می‌برد که لنفوسیت‌ها را سرکوب کرده و دفاع‌ها را تضعیف می‌کند [5].

بافت‌ها و ارگان‌های کلیدی شامل مغز استخوان (تولید سلول‌ها)، گره‌های لنفاوی (فیلتر و آموزش لنفوسیت‌ها)، طحال، تیموس و آپاندیس هستند [2]. سیستم ایمنی همچنین از طریق ایمونوتراپی که از قدرت آن بهره می‌برد، در برابر سرطان محافظت می‌کند [2].

به طور خلاصه، سیستم ایمنی شناسایی آنتی‌ژن‌ها و مجموعه‌ای از مراحل برای نابودی یا خنثی کردن مواد بیگانه را ادغام می‌کند و به صورت هماهنگ بین بخش ذاتی و تطبیقی عمل می‌کند [1][2].