تاریخ تمدن اسلامی در اندلس

5 دقیقه مطالعه

فتح اسلامی اندلس در سال ۹۲ هـ / ۷۱۱ م آغاز شد، زمانی که موسی بن نصیر، والی اموی افریقیه، فرمانده خود طارق بن زیاد را در رأس سپاهی که اکثراً از بربرهای مسلمان تشکیل شده بود، اعزام کرد. او از تنگه‌ای که بعدها به نام او (جبل طارق) نامیده شد عبور کرد و در رمضان ۹۲ هـ / ژوئیه ۷۱۱ م در نبرد وادی لکه با سپاه پادشاه گوت، لذریق، روبرو شد؛ مسلمانان پیروز شدند و پادشاهی گوت‌های غربی به سرعت فروپاشید [1][2]. سپس موسی بن نصیر شخصاً در سال ۹۳ هـ / ۷۱۲ م با سپاهی دیگر عبور کرد و بدین ترتیب فتح بیشتر شبه‌جزیره ایبری طی چند سال تکمیل شد و اندلس به ولایتی وابسته به خلافت اموی تبدیل گشت [3].

پس از استقرار حکومت اموی، اندلس شاهد شکوفایی تمدنی بزرگی بود. از برجسته‌ترین ویژگی‌های عصر خلافت اموی در قرطبه (۳۱۶–۴۲۲ هـ / ۹۲۹–۱۰۳۱ م)، اعلام خلافت توسط عبد الرحمن سوم در سال ۳۱۶ هـ / ۹۲۹ م بود که قرطبه را به پایتخت یک خلافت مستقل تبدیل کرد که با خلافت‌های عباسی و فاطمی رقابت می‌کرد [1]. این عصر با قدرت مرکزی مقتدر، سرکوب شورش‌های داخلی، دفع حملات پادشاهی‌های مسیحی در شمال و ساخت ناوگان نظامی قدرتمند، در کنار رونق عمرانی با بنای شهر الزهراء و توسعه مساجد، کاخ‌ها و بازارها متمایز شد [2]. اما نهضت علمی و فرهنگی، قرطبه را از نظر علم و تمدن به یکی از بزرگترین شهرهای جهان تبدیل کرد که دارای کتابخانه‌های عظیم و مدارس بود و اقتصاد آن از طریق توسعه کشاورزی، صنعت و تجارت شکوفا شد [4]. در اواخر دوران خلافت، المنصور بن ابی عامر ظهور کرد که دولت را از نظر نظامی تقویت نمود، اما بعدها زمینه سقوط خلافت و ورود به عصر ملوک الطوائف را فراهم کرد [5].

دانشمندان اندلسی contributions برجسته‌ای در پزشکی، نجوم و فلسفه داشتند. در پزشکی، ابوالقاسم الزهراوی برجسته شد که ابزارهای جراحی پیشرفته‌ای ابداع کرد و کتاب «التصریف لمن عجز عن التأليف» را نوشت که توسط اروپایی‌ها ترجمه شد؛ همچنین ابن زهر در علم بیماری‌ها و درمان مشهور گشت [6]. در نجوم، الزرقالی «ربع مجیب» را توسعه داد، اسطرلاب‌های دقیقی ساخت و زیج‌های نجومی تالیف کرد که بر دانشمندان اروپا تأثیر گذاشت [7]. در فلسفه، ابن رشد افکار ارسطو را همراه با شرح‌هایی منتقل کرد که بر اندیشه اروپایی اثرگذار بود، و ابن طفیل رمان فلسفی خود «حی بن یقظان» را نوشت که تجسمی از آشتی میان عقل و دین بود [8].

اندلس به دلیل همزیستی ادیان و فرهنگ‌های مختلف در چارچوب دولت اسلامی متمایز بود، جایی که مسیحیان و یهودیان به عنوان اهل ذمه زندگی می‌کردند و در ازای پرداخت جزیه، مناسک خود را به جا می‌بردند و در اداره امور، پزشکی و علوم مشارکت داشتند [9]. یهودیان و مسیحیانی در دربار حاکمان برجست شدند، مانند پزشک یهودی حسدای بن شبروط در دوران عبد الرحمن سوم، و زبان عربی به عنوان زبان علم و ارتباط حتی میان «مستعربون» گسترش یافت [1]. دانشمندانی از ادیان مختلف در مراکز علمی مانند قرطبه و طلیطله در ترجمه، پزشکی و نجوم همکاری کردند، هرچند دوره‌هایی از تنش به‌ویژه در دوران مرابطون و موحدون و پس از سقوط شهرها به دست پادشاهی‌های مسیحی وجود داشت https://c9b111471f8b37b1.

از مهم‌ترین آثار معماری اندلسی، مسجد جامع قرطبه است که ساخت آن توسط عبد الرحمن الداخل آغاز شد و در دوره‌های بعدی توسعه یافت و به دلیل جنگل ستون‌ها، قوس‌های دوتایی قرمز و سفید و محراب منحصر به فردش شناخته می‌شود [2]. اما قصر الحمراء در غرناطه که توسط بنو الاحمر ساخته شد، به دلیل تزیینات گچی ظریف، قوس‌ها، کتیبه‌های عربی، حیاط‌ها و باغ‌هایش متمایز است [1]. سایر آثار شامل شهر الزهراء، قصر الجعفریه در سرقسطه و خیرالده در اشبیلیه است. معماری اندلسی با قوس‌های نعل‌اسبی، چندپَر (مفصصه)، تزیینات گیاهی و هندسی و خطوط عربی شناخته می‌شود https://06d473608465acc3.

تجزیه و تفکیک سیاسی منجر به سقوط خلافت اموی در قرطبه در سال ۴۲۲ هـ / ۱۰۳۱ م شد و اندلس به دولت‌شهرهای کوچک ملوک الطوائف تقسیم گشت که با یکدیگر در جنگ بودند و برخی از آن‌ها علیه مسلمانان با پادشاهی‌های مسیحی متحد شدند که این امر جبهه اسلامی را تضعیف کرد [5]. ملوک الطوائف به پادشاهی‌های مسیحی جزیه می‌پرداختند و امتیازات نظامی و اقتصادی می‌دادند که باعث تقویت دشمنان و تضعیف روحیه جهادی شد، علی‌رغم استمداد آن‌ها از مرابطون و موحدون که پیشروی مسیحیان را موقتاً در نبردهایی مانند الزلاقه متوقف کردند [7]. پادشاهی‌های مسیحی در شمال متحد شدند و در نبرد العقاب در سال ۶۰۹ هـ / ۱۲۱۲ م پیروز گشتند و شهرهای اسلامی به تدریج سقوط کردند تا اینکه در سال ۸۹۷ هـ / ۱۴۹۲ م غرناطه نیز سقوط کرد [4].

تمدن اندلسی تأثیری عمیق بر رنسانس اروپا داشت و این امر از طریق انتقال دانش‌های علمی و فلسفی از طریق مراکز ترجمه در طلیطله صورت گرفت؛ جایی که آثار ابن رشد، ابن سینا، الزرقالی و الزهراوی به زبان لاتین ترجمه شد و بر اندیشه اروپایی، پزشکی، نجوم و فلسفه تأثیر گذاشت [9]. همچنین، تکنیک‌های معماری، کشاورزی و صنایع به اروپا منتقل شد و به پایان دادن به دوران تاریک قرون وسطی و پی‌ریزی بنیان‌های رنسانس اروپا کمک کرد [6]. این تمدن حدود هشت قرن تداوم داشت و میراثی تمدنی بر جای گذاشت که تجسمی از ادغام فرهنگ‌ها و علوم است و نقش اندلس را به عنوان پلی تمدنی میان شرق و غرب برجسته می‌کند [1].